Pietas et litterae: muzyka kolegium pijarskiego w Podolińcu

niedziela 2 lipca, Podoliniec (SK), kościół parafialny, godz. 19:00 – Prolog Festiwalu

Pietas et litterae: muzyka kolegium pijarskiego w Podolińcu

Podoliniec_0071

Pavol Neumüller (1764–?): Stabat Mater

Henrik Thumar (1723–1798): Regina coeli

Johann Valentin Rathgeber (1682–1750): Salve Regina G-dur

Anton Aschner (1732–1793): Magnificat Solenne

Leopold Pych (2. poł. XVIII w.): Missa solemnis

Kyrie – Gloria – Credo – Sanctus – Benedictus – Agnus Dei


Capella Cracoviensis

Jolanta Kowalska-Pawlikowska – sopran

Matylda Staśto-Kotuła – alt 

Damian Żebrowski – tenor 

Jacek Ozimkowski – bas 

Zofia Wojniakiewicz – skrzypce 

Agnieszka Oszańca – wiolonczela 

Michał Skiba – kontrabas

Adam Jastrzębski – organy 

Marian Magiera, Jakub Kulawik – trąbki

Paweł Dziewoński, Adam Kozłowski – rogi

Jorge Jimenez – prowadzenie, skrzypce 

 

Głównym celem założonego w roku 1617 zakonu pijarów było kształcenie dzieci i młodzieży. Duchowość pijarską wyraża zakonna dewiza Pietas et litterae, „Pobożność i nauka”. Do Polski zakonnicy przybyli w roku 1642, zakładając swoje pierwsze kolegium w Warszawie z fundacji króla Władysława IV. Równolegle zaprosił pijarów wojewoda krakowski i starosta spiski Stanisław Lubomirski, który ufundował kolegium w należącym do jego dóbr Podolińcu. Kolegium to stało się największym obok warszawskiego domem prowincji polskiej zakonu. Prowadziło również bogatą działalność muzyczną, utrzymując kapelę dysponującą szerokim i zróżnicowanym repertuarem. Podolinieckie muzykalia, gromadzone do lat osiemdziesiątych XVIII wieku, przewieziono do klasztoru w Świętym Jurze koło Bratysławy, gdy po roku 1919 na miejsce wysiedlonych pijarów (od roku 1782 związanych z prowincją węgierską) przybyli do Podolińca redemptoryści. Po likwidacji zakonów przez władze Czechosłowacji w roku 1950 zbiór ten uległ częściowemu zniszczeniu i przemieszaniu z innymi muzykaliami; w takiej postaci trafił w 1952 roku do zbiorów państwowych, znajdujących się obecnie w archiwum w Modrej koło Bratysławy. Ponownie wydzielone z tego zasobu materiały muzyczne po kapeli z Podolińca liczą około dwustu rękopisów i druków, głównie z XVIII stulecia, a naszą wiedzę o wcześniejszym repertuarze zespołu uzupełniają dwa zachowane inwentarze muzykaliów i instrumentów z końca wieku XVII.

Kapela pijarska w Podolińcu czerpała swój repertuar częściowo z twórczości kompozytorów działających w kolegium, ale pozyskiwała również kompozycje z wielu innych ośrodków, nabywając druki muzyczne, przede wszystkim jednak odpisując utwory z druków i rękopisów, w czym niewątpliwie pomagały kontakty między klasztorami różnych zgromadzeń, a zapewne i osobiste koneksje i zainteresowania poszczególnych zakonników. Wykonywano dzieła kompozytorów polskich, takich jak Aleksander Leszczyński, Grzegorz Gerwazy Gorczycki, Jacek Szczurowski, czy wychowanek podolinieckiego kolegium Damian Stachowicz. Do tej grupy należy również Leopold Pych, o którego życiu wiadomo tylko tyle, że w latach 1766–1771 związany był z kapelą lwowskich dominikanów. Jego utwory zachowały się w zbiorach słowackich, w Sandomierzu i w Mo gile; utrzymana w stylistyce galant pokaźnych rozmiarów Missa Solemnis ex D musiała być w swoim czasie kompozycją dość szeroko znaną, skoro przetrwała do naszych czasów w aż trzech niezależnych od siebie kopiach. Spośród twórców obcego pochodzenia w Podolińcu grywano kompozycje m.in. Giovanniego Battisty Bassaniego, Johanna Christiana Bacha, Františka Xavera Brixiego, Karla Dittersa von Dittersdorf, Johanna Adolfa Hassego, Georga Christopha Wagenseila i Jana Dismasa Zelenki. Stosunkowo obficie reprezentowana jest twórczość niemieckiego benedyktyna Johanna Valentina Rathgebera, ciesząca się w XVIII stuleciu dużą popularnością; Salve Regina G-dur, zachowane w Podolińcu anonimowo, pochodzi z jego druku Harmonia Mariano-Musica (Augsburg 1727).

Dzisiejszy koncert po raz pierwszy w naszych czasach przypomina repertuar kapeli pijarów w mieście, w którym przez niemal sto czterdzieści lat uświetniała ona niedzielną i świąteczną liturgię, zapewne nie tylko w samym klasztorze, ale i od czasu do czasu w pobliskim kościele parafialnym. Uzupełnieniem programu są trzy dzieła słowackich kompozytorów działających w innych ośrodkach: Henrik Thumar związany był z klasztorem pijarów w Świętym Jurze, Pavol Neumüller pracował w Rożniawie, a Anton Aschner w Kremnicy. Podoliniec nie był w tym rejonie Europy zjawiskiem odosobnionym, choć z pewnością jednym z bardziej spektakularnych. Różnych rozmiarów zespoły muzyczne działały w wielu dziś zapomnianych ośrodkach, współtworząc kulturę Europy Środkowej.

Starosądecki Festiwal Muzyki Dawnej organizowany jest od 1975 roku i stał się cenionym miejscem prezentacji najstarszej muzyki Europy w nowych opracowaniach i wykonaniu najsłynniejszych solistów i zespołów na świecie.